Vàikỷ niệm về Hoàng Châu Ký

TâyDuKý

Đặng Tiến

Nhànghiên cứu thẩm mỹ và nghệ thuật hát bội Hoàng Châu ký kết Tây du,sang Paris vào mùa đông cuối năm 1985, vào mấy mon đểsưu trung bình văn bản tuồng cổ còn lưu trữ trong số thưviện Pháp.

Lúc đó,anh sẽ 65 tuổi, vẫn thôi chức Viện trưởng Viện sânkhấu và được phong học vị Giáo sư với về quê, sốngở Đà Nẵng. Đi công tác làm việc sưu tầm, nghiên cứu, nhưngcũng là ngao du để dối già.


*

Nhưnganh thao tác làm việc nghiêm túc, ngày ngày đi thư viện, cuốituần mới đi dạo với chúng ta bè. Cuôc đời anh không cógì sẵn sàng cho câu hỏi Âu du: xuất thân từ nôngthôn, suốt thời trai trẻ đính thêm bó cùng với nông buôn bản vùng núirừng Quế Sơn, Quảng Nam; khi tập kết ra Hà Nội,chuyên chuyển động trong ngành hát bội, một nghệ thuậtdân gian vẫn phôi pha. Cơ mà anh là 1 trong trí thức uyênthâm, cởi mở, hòa nhập rất nhanh với những giới Việtkiều, đa phần là chúng ta trẻ, thời đó còn bị gọilà «trí thức yêu thương nước». Anh tất cả nhận xét đùavui: « Mìnhlàđứa công ty quê, điTây ao ước sẽtiếp xúc với các bậc trí thức tiên tiến, không ngờlại gặp gỡ một bọn nhà quê». Dĩ nhiên đấy là lờiđùa vui thân tình, tuy thế gần với việc thật, mà chúng tôihiểu như một lời khen, tự bậc trưởng thượng.

Anh cómột song lần rỉ tai với công chúng Paris: mộtlần trong nhà Việt Nam, trực thuộc Hội Người nước ta tạiPháp, tôi không được dự. Một lượt trong Ban Việt họcthuộc Đại học Paris 7, do tôi dẫn nhập với thông dịch.Nói chuyện trước công chúng về Hát Bội, là nghề củachàng, dẫu vậy lần đó, trước cử tọa một Đại họcPháp, dịp bắt đầu, anh cũng… khớp! nhưng lại anh nóirất hay và thành công: vừa nói vừa diễn xuất cácđiệu cỗ tuồng, cầu lệ và tượng trưng, theo nhữngquy chế chặt chẽ.Và anh diễn xướng nhiều điệu hát:trong nghệ thuật hát bội, chỉ một điệu hát Nam tốt hátKhách, diễn viên rất có thể hát hàng trăm làn điệu khácnhau. Hôm đó, anh ký kết chỉ ngân nga một câu không còn xa lạ củaquê anh « chiều chiềulại lưu giữ chiềuchiều…»câu hát chỉ tất cả sáu trường đoản cú (âm) nhưng từ «chiều»láy lại tứ lần, anh đang luyến láy nhiều phương pháp khácnhau, thính giả quá bất ngờ thích thú.

Giáo sưNguyễn Huy Bảo sẽ phát biểu khen ngợi, hầu hết phấnkhởi lúc thấy ráng hệ con trẻ còn lưu ý đến một nghệthuật cổ xưa đang gồm cơ nguy bị thất truyền. ÔngBảo là bậc trí thức cao niên, đã là thầy những vị HuyCận, Xuân Diệu, năm cuối cùng bậc trung học ở Huế,đã làm Khoa trưởng các trường Sư phạm cùng Văn khoa Sàigòn, khoảng tầm 1955-1962; định cư tại Pháp ông thườngxuyên tham dự các buổi rỉ tai tại Đại học tập Paris 7và hiếm khi khen ai – kể cả học trò của mình là XuânDiệu giỏi Huy Cận lúc họ cho trần thuyết: nhắclại chi tiết như vậy, để chứng tỏ tác dụng của lốinói chuyện vừa thông thái, cụ thể mà linh động củaHoàng Châu Ký.

Thờigian sinh sống Pháp, anh gần gụi với bác bỏ sĩ Bùi Mộng Hùng, hộitrưởng hội y học nước ta tại Pháp. Mỗi cuối tuần,anh Hùng đề nghị lái xe đưa anh đi rong đùa đây đó;sau một vài lần thì anh muốn về nông thôn nghỉ ngơivới gia đình chúng tôi, tại ngoài thành phố Orléans, cáchParis hơn 100 km về phía Nam, bên bờ sông Loiret và cạnhsông Loire, khiến anh nhớ lại dòng sông Vu Gia trong thơThanh Quế, cùng quê:

Nhàtôibên bờ Vu GiaTrướclà sông, phía sau nhà cũng sông.

Năm ấy,tự dưng trời các tuyết, anh ưa thích tuyết, ưa thích chơitrong sân vườn với con chó mực, màu đen tuyền trên tuyếttrắng, hay phải đi loanh xung quanh trên những nhỏ lộ nhỏ, men theonhững sân vườn táo, sân vườn lê trụi lá. Buổi chiều uốngmột ly rượu nhỏ, anh dỡ mở, vui tính cùng vui chuyện,thường kể các giai thoại bình thường quanh sân khấu Hát Bộivà chuyện vui về các nhà văn nhà thơ thương hiệu tuổi, kèm theonhững minh họa văn thơ. Anh đọc cho tôi, thậm chí là cẩnthận ghi vào sổ tay tôi, câu ca dao:

Sôngsâuuốn khúc Cổ CòNướcxao Cổ Ngựa, gió lò Vũng Tăm.

Tôi ngạcnhiên vày với loài kiến thức sách vở của mình, Cổ Cò làtên nhỏ sông giao thông vận tải giữa Đà Nẵng với Hội An ngày xưa,nay vẫn lấp, làm cái gi mà uốn khúc. Mãi sát đây, mùa xuân2009, gồm dịp tham quan du lịch cảnh núi non Hòn Kẽm Đá Dừng, quêanh, đi trên sông Thu Bồn, tôi mới được thấy cùng chiêmngưỡng cảnh sắc khúc loanh quanh Cổ Cò, Cổ ngựa và VũngTăm. Ven sông, còn tồn tại những làng mạc trù phú với nhữngbến nước sầm uất. Ngày xưa, phần đông gánh hát bội đãghép sạp thuyền có tác dụng sân khấu lớn, rất có thể đi ngựathật, đấu kiếm thật, để hát xướng bên trên sông liêntiếp phần nhiều đêm trăng. Dừng chân ở Đèo Le, nhằm ănthịt con kê «lên mâm», tôi mới sực ghi nhớ ra nơihẻo lánh này, ngày xưa đã từng là 1 trong những giao điểmxướng ca rộn rã, với gánh hát Đức Giáo, diễn xuấttừ thời… Gia Long. Lằn ranh giữa hai vùng hát bội,Đàng Nước cùng Đàng Đèo, là loại đèo này.

Quêhương Quế tô của Hoàng Châu cam kết là chiếc rốn của HátBội qua không ít thế kỷ, với lời ca tiếng trống đã thấmsâu vào huyết huyết tín đồ dân. Cơ mà anh ký kể lại làanh cũng bắt đầu thật sự suy nghĩ Hát Bội sau nàythôi, tự 1952, trong binh đao chống Pháp, theo yêu cầuchính trị thời điểm đó, cùng theo trách nhiệm Kháng chiến giaophó, chứ thời trẻ, là bạn theo tân học, anh khôngmấy suy nghĩ tuồng chèo. Trường thọ này, lúc tập kếtra thủ đô hà nội sau hiệp nghị Genève, anh new thật sự tậphát, tập múa.

Đếnđây, chúng ta đọc rất có thể thắc mắc: phân tích vềvăn bạn dạng Hát Bội, vấn đề gì đề nghị sang tận Paris?

Xinđáp:vì tủ sách hội Viễn Đông bác bỏ Cổ Pháp, Ecole Françaised’ Extrême Orient, viết tắt là EFEO, tất cả tàng trữ tứ liệuvăn học tập cổ, trong những số đó có một số văn bản Hát Bội, nhưbộ ĐườngChinhTây diễn truyện, đến 1556 trang, chữHán Nôm; ĐườngChinh Tây, hồi thứ 17, 106 trang;và TâyDu ký kết DiễnNghĩa truyện, tất cả đến cả trămhồi với 2414 trang, vào nước không có. Tủ sách Hà Nộichỉ có hai vở TâyDu ký kết Diễn Kịch, 4 và 3 hồi. AnhHoàng Châu ký kết làm việc cần mẫn dưới sự phía dẫncủa người quản thủ tủ sách thời chính là bàChristiane Rageaud, nay khắc ghi tên tuổi và sức lực củamột thanh nữ Pháp đã xem xét văn học tập Việt Namvà… tuồng Hát Bội mà những học mang Việt «tânthời» còn tốt rúng.

*

Khi sắpvề nước, cụ vì giao thương những đá quý cáp tứ tung nhưnhiều fan khác, thì anh dựa vào tôi kiếm cho anh một bộcần câu thật oách, máy móc hiện đại – tức là đắttiền. Tôi hỏi:« Anhlàm gì mà lại phung phínhư thế?». Đáp: « bản thân suốt đờigian nan khu vực quê mùa, ni về hưu, thích bao gồm một dụng cụhiện đại để… đi câu chơi!»

Tôi lạinhớ mang đến một nhà phương pháp mạng thuộc quê với anh, trongnhững năm sống lưu giữ đày tại Paris, khoảng chừng 1920, cũng đicâu, cùng nghe nói là nhà tịch trước tiên của hội Ái hữuthợ câu sống Paris, là Phan Châu Trinh.

Năm1986, tôi tất cả dịp về nước, làm việc Hà Nội, anh đón tiếptôi tận tình cùng rủ rê về làm việc với anh, tại nhà con gáilà nhà thơ Ý Nhi và ck Nguyễn Lộc đã chuyển côngtác vào TP hồ nước Chí Minh. Anh ở 1 mình vì gia đình vẫnđịnh đô tại Đà Nẵng. Thông thường có bằng hữu đếnnấu nướng và thù tạc – vấn đề này lẽ ra nên giấukín, họ thường xuyên là những phụ nữ trẻ đẹp.

Mộthôm anh hỏi: cậu sẽ thấy dòng cổng thôn bao giờchưa? với anh đưa tôi về nông thôn, vị trí anh sẽ côngtác thời sơ tán. Anh chuyển tôi đi bằng xe Jeep mượn củaViện sảnh khấu, với khoe là co-măng-ca của thủ thướngPhạm Văn Đồng nhượng lại. Dòng cổng làng bên dưới luỹtre không vướng lại gì nhiều tuyệt vời trong tôi nhưngcái tối nông thôn miền Bắc, còn đầy cạnh tranh khăn, vớinhững gia đình nông dân nghèo, đã giữ lại trong tôinhiều kỷ niệm cụ thể về quê hương, đất nước,cũng như loại đêm nghỉ ngơi lại bên dưới chân Hòn Kẽm Đá Dừngquê anh, nhì mươi năm sau, khi trở về Đà Nẵng mang lại kịp ngàygiỗ anh.

*

Giáo sưHoàng Châu ký là bậc bầy anh trưởng thượng bên trên mọimặt, đang hạ nắm xem tôi như bạn vong niên, với đối xửngang tầm, vị đó, trong thâm tâm tưởng, tôi vẫn nhớ anh nhưmột người chúng ta với phần nhiều tình cảm sâu lắng thânthiết tốt nhất – do đó, bài này viết trong sự ngưỡngmộ thân thiết.

HoàngChâu cam kết là bậc trí thức uyên thâm và uyên bác, chủyếu là tín đồ tự học. Phát triển tại nông thôn, lănlóc cùng với nông thôn, quê hương nghèo khổ và gian truân trongkhói lửa suốt thời gian trưởng thành, sở học của anhkhông vì nhà trường hay thư viện, mà vì vốn sống, vốnsuy nghĩ trên nền thiện chí với ý chí. Văn hóa, ở anh làtiềm năng thu nạp thiên phú, nhạy cảm bén, tinh tế, sángsuốt, luôn luôn sẵn sàng nới rộng lớn khơi sâu.

Gặp gỡvà gần cận anh không được bao nhiêu ngày, nhưng nhữngcơ hội qua mau ấy đã để mãi trong cam kết ức tôi một tấmgương sáng, nghiêm nghị cơ mà hồn nhiên với hiền hậu.